ਪੱਛਮੀ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ, ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਨਿਡਰ ਵੰਗਾਰ ਅਤੇ ਵਤਨ ਵਾਪਸੀ
ਜਗਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਚੌਥੀ ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਇਹ ਪੰਜਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਪੜਾਅ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਰਬ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਯੂਰਪ, ਇਰਾਕ, ਈਰਾਨ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਪੈਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚ, ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੰਡਣ ਉਪਰੰਤ ਸੰਨ ਪੰਦਰਾਂ ਸੌ ਇੱਕੀ ਈਸਵੀ (ਸੰਮਤ ਪੰਦਰਾਂ ਸੌ ਅਠੱਤਰ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੁੜ ਅਖੰਡ ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰੇ ਰਾਹੀਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਗੋਰਖ ਟਿੱਲੇ (ਗੋਰਖ ਹੱਟੜੀ) ਵਿਖੇ ਜੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਸਹਿਜ ਜੀਵਨ, ਗ੍ਰਿਸਤ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਹਰ ਸੁਆਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਬਾਰੇ ਹੋਈ ਡੂੰਘੀ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੈਦਪੁਰ (ਏਮਨਾਬਾਦ) ਵਿਖੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜ਼ਹੀਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਬਾਬਰ ਦੇ ਖ਼ੂਨੀ ਹਮਲੇ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ, ਬੰਦੀਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਚੱਕੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਲੌਕਿਕ ਕੌਤਕ, ‘ਬਾਬਰ ਬਾਣੀ‘ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਹਾਕਮ ਨੂੰ “ਬਾਬਰ ਤੂੰ ਜਾਬਰ ਹੈਂ, ਜ਼ੁਲਮੀ ਹੈਂ“ ਕਹਿ ਕੇ ਵੰਗਾਰਨ ਤੱਕ—ਇਹ ਸਮੁੱਚਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਰਾਖੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਲੰਦ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦਿਆਂ ਮੇਰਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਰਲੱਭ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਮੂਲ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕੱਟ-ਵੱਢ ਦੇ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਸਹਿਤ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਪਿਸ਼ਾਵਰ (ਗੋਰਖ ਟਿੱਲਾ/ਗੋਰਖ ਹੱਟੜੀ) ਵਿਖੇ ਜੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਸਹਿਜ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਸੁਆਸਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਬਾਰੇ ਸੰਵਾਦ
ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਬਲ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਖੰਡ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸ਼ਹਿਰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ (ਜੋ ਪੰਜ ਸੌ ਉਨਤਾਲੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ ਖ਼ਾਇਬਰ ਪਖ਼ਤੂਨਵਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ) ਪਹੁੰਚੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਅਤੇ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਦੇ ਚੰਗੁਲ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਗੋਰਖ ਟਿੱਲਾ ਪਿਸ਼ਾਵਰ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ‘ਗੋਰਖ ਹੱਟੜੀ‘ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿਖੇ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਸ਼ਟ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੱਠ ਯੋਗ ਨਾਲ ਕੋਈ ਅਧਿਆਤਮਕ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਸਤ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਕਿਰਤ-ਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ‘ਤੇ ਜੋਗੀਆਂ ਨੇ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹੱਠ-ਜੋਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਲੰਮੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੜੇ ਹੀ ਤਰਕਸੰਗਤ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਰਿੱਧੀਆਂ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਹੰਕਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਹੀ ਗੱਲ ਉਮਰ ਵਧਾਉਣ ਦੀ, ਕਿਉਂ ਕਿ ਸਰੀਰ ਰੂਪੀ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਬੁੱਢੇ ਚੋਲੇ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਕਿਉਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਜਦਕਿ ਇਹ ਜਰਜਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਚੋਲਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰੇਗਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਕੁਦਰਤ ਸੁੰਦਰ, ਤੰਦਰੁਸਤ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਕਾਇਆ ਕਿਵੇਂ ਬਖ਼ਸ਼ੇਗੀ?
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਜੋਗੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਦੱਸੋ ਮਨੁੱਖ ਕਿੰਨੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਸਹਿਤ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਇੱਕ ਜੋਗੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਤਜਰਬਾ ਦੱਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੌ ਸਾਲ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਜੋਗੀ ਬੋਲਿਆ ਕਿ ਜੋਗ-ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਉਮਰ ਕਈ ਗੁਣਾਂ ਵਧਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਹਰ ਸੁਆਸ ਦੀ ਅਸਲ ਕੀਮਤ ਬਾਰੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤਿਮ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਇਹ ਅਲਾਹੀ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਕਹਿ ਸੁਣਾਇਆ:
ਹਮ ਆਦਮੀ ਹਾਂ ਇਕ ਦਮੀ ਮੁਹਲਤਿ ਮੁਹਤੁ ਨ ਜਾਣਾ ॥
ਨਾਨਕੁ ਬਿਨਵੈ ਤਿਸੈ ਸਰੇਵਹੁ ਜਾ ਕੇ ਜੀਅ ਪਰਾਣਾ ॥੧॥
ਅੰਧੇ ਜੀਵਨਾ ਵੀਚਾਰਿ ਦੇਖਿ ਕੇਤੇ ਕੇ ਦਿਨਾ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥ (ਅੰਗ ੬੬੦)
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੋ ਸਾਹ ਅਸੀਂ ਇਸ ਵੇਲੇ ਲੈ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਆਪਣਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਸਾਹ ਜੋ ਲੈਣਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਹ ਸਾਹ ਆਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਆਵੇ, ਕੀ ਪਤਾ ਕਦੋਂ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸਦਾ ਯਾਦ ਰੱਖ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਨੇਕ ਕੰਮ ਕਰੋ। ਇਹ ਸਚਾਈ ਸੁਣ ਕੇ ਜੋਗੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿਖੇ ਹੀ ਇੱਕ ਚਮੜੇ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਅਬਦੁਰ ਰਹਿਮਾਨ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਵੱਸ ਜੋੜਾ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਬਣਵਾਈ ਜੋ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਹੱਟੜੀ‘ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭਾਈ ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ‘ ਅਤੇ ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ‘ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਮਦ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸੈਦਪੁਰ (ਏਮਨਾਬਾਦ) ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਆਗਮਨ ਅਤੇ ਬਾਬਰ ਦਾ ਖ਼ੂਨੀ ਹਮਲਾ
ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੰਗਤ ਸਮੇਤ ਕੋਹਾਟ, ਬੰਨੂੰ, ਟਾਂਕ, ਸਰਗੋਧੇ ਆਦਿ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲਾਹੀ ਬਚਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਢਾਈ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਪੈਂਡਾ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਸੈਦਪੁਰ/ਏਮਨਾਬਾਦ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ‘ਮੀਰ ਬਾਬਰ‘ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫ਼ੌਜ ਸਮੇਤ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਬਰ ਦੇ ਸੈਦਪੁਰ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਅਨਿੰਨ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਹੱਕ-ਹਲਾਲ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਰਤੀ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਠਹਿਰੇ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਕੋਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੇਰੀ ਬੇਟੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੈ, ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਭਾਂਪਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਸਥਾਨ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਪਠਾਣ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਮੁਲਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਰਾਨ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੰਡਤਾਂ ਨੂੰ ਗੀਤਾ ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਹਵਨ ਕਰਨ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਕਿ ਮੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੂਜਾ-ਪਾਠਾਂ ਨਾਲ ਆ ਰਹੀ ਆਫ਼ਤ ਟਲ ਜਾਵੇ, ਪਰੰਤੂ ਮੁੱਲਾਂ-ਮੁਲਾਣਿਆਂ ਤੇ ਪੰਡਤਾਂ ਦੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡੀ ਪੂਜਾ-ਪਾਠਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਨਾ ਸਵਾਰਿਆ। ਬਾਬਰ ਨੇ ਸੈਦਪੁਰ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਰੀਝ ਨਾਲ ਉਜਾੜਿਆ ਅਤੇ ਲੁੱਟਿਆ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੇ-ਕਸੂਰਾਂ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪੱਤ ਲੁੱਟੀ ਗਈ। ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਤਬਾਹੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਘਾਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਿਝੱਕ ਹੋ ਕੇ ਧੁਰੋਂ ਆਈ ਬਾਣੀ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੈਦਪੁਰ ਦੇ ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਗਾਥਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ:
“ਜਿਨ ਸਿਰਿ ਸੋਹਨਿ ਪਟੀਆ ਮਾਂਗੀ ਪਾਇ ਸੰਧੂਰੁ ॥ ਸੇ ਸਿਰ ਕਾਤੀ ਮੁੰਨੀਅਨਿ ਗਲ ਵਿਚਿ ਆਵੈ ਧੂੜਿ ॥
ਮਹਲਾ ਅੰਦਰਿ ਹੋਦੀਆ ਹੁਣਿ ਬਹਣਿ ਨ ਮਿਲਨਿ ਹਦੂਰਿ ॥੧॥ ਆਦੇਸੁ ਬਾਬਾ ਆਦੇਸੁ ॥
ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਤੇਰਾ ਅੰਤੁ ਨ ਪਾਇਆ ਕਰਿ ਕਰਿ ਦੇਖਹਿ ਵੇਸ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥” (ਅੰਗ ੪੧੭)
ਇਹ ਅਤਿ ਦਰਜੇ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ ਨਾ ਸਹਿੰਦਿਆਂ ਅਗਮੀ ਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸੋਚ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਮੁਹਾਰੇ ਹੀ ਵੇਦਨਾ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਫਰਿਆਦੀ ਬੋਲ ਨਿਕਲੇ:
“ਜੇ ਸਕਤਾ ਸਕਤੇ ਕਉ ਮਾਰੇ ਤਾ ਮਨਿ ਰੋਸੁ ਨ ਹੋਈ ॥” (ਅੰਗ ੩੬੦)
ਪੰਡਤਾਂ ਅਤੇ ਮੁੱਲਾਂ-ਮੁਲਾਣਿਆਂ ਦੇ ਕਲਮੇ ਤੇ ਹਵਨ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਾ ਆਏ ਅਤੇ ਗਹਿਗਚ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਤਰੀਕੇ ਵੀ ਕੰਮ ਨਾ ਆਏ, ਜਿਸ ਪ੍ਰਥਾਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਅਲਾਹੀ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰੇ:
ਕੋਟੀ ਹੂ ਪੀਰ ਵਰਜਿ ਰਹਾਏ ਜਾ ਮੀਰੁ ਸੁਣਿਆ ਧਾਇਆ ॥
ਥਾਨ ਮੁਕਾਮ ਜਲੇ ਬਿਜ ਮੰਦਰ ਮੁਛਿ ਮੁਛਿ ਕੁਇਰ ਰੁਲਾਇਆ ॥
ਕੋਈ ਮੁਗਲੁ ਨ ਹੋਆ ਅੰਧਾ ਕਿਨੈ ਨ ਪਰਚਾ ਲਾਇਆ ॥
ਮੁਗਲ ਪਠਾਣਾ ਭਈ ਲੜਾਈ ਰਣ ਮਹਿ ਤੇਗ ਵਗਾਈ ॥
ਓਨ੍ਹੀ ਤੁਪਕ ਤਾਣਿ ਚਲਾਈ ਓਨ੍ਹੀ ਹਸਤਿ ਚਿੜਾਈ ॥
ਜਿਨ ਕੀ ਚੀਰੀ ਦਰਗਹ ਪਾਟੀ ਤਿਨ੍ਹਾ ਮਰਣਾ ਭਾਈ ॥
ਇਕ ਹਿੰਦਵਾਣੀ ਅਵਰ ਤੁਰਕਾਣੀ ਭਟਿਆਣੀ ਠਕੁਰਾਣੀ ॥
ਇਕਨ੍ਹਾ ਪੇਰਣ ਸਿਰ ਖੁਰ ਪਾਟੇ ਇਕਨ੍ਹਾ ਵਾਸੁ ਮਸਾਣੀ ॥
ਜਿਨ੍ ਕੇ ਬੰਕੇ ਘਰੀ ਨ ਆਇਆ ਤਿਨ੍ ਕਿਉ ਰੈਣਿ ਵਿਹਾਣੀ ॥” (ਅੰਗ ੪੧੭)
ਬਾਬਰ ਵਾਣੀ ਫਿਰਿ ਗਈ ਕੁਇਰੁ ਨ ਰੋਟੀ ਖਾਇ ॥
ਇਕਨਾ ਵਖਤ ਖੁਆਈਅਹਿ ਇਕਨ੍ਹਾ ਪੂਜਾ ਜਾਇ ॥
ਚਉਕੇ ਵਿਣੁ ਹਿੰਦਵਾਣੀਆ ਕਿਉ ਟਿਕੇ ਕਢਹਿ ਨਾਇ ॥
ਰਾਮੁ ਨ ਕਬਹੂ ਚੇਤਿਓ ਹੁਣਿ ਕਹਣਿ ਨ ਮਿਲੈ ਖੁਦਾਇ ॥” (ਅੰਗ ੪੧੭)
ਕਹਾ ਸੁ ਖੇਲ ਤਬੇਲਾ ਘੋੜੇ ਕਹਾ ਭੇਰੀ ਸਹਨਾਈ ॥
ਕਹਾ ਸੁ ਤੇਗਬੰਦ ਗਾਡੇਰੜਿ ਕਹਾ ਸੁ ਲਾਲ ਕਵਾਈ ॥
ਕਹਾ ਸੁ ਆਰਸੀਆ ਮੁਹ ਬੰਕੇ ਐਥੈ ਦਿਸਹਿ ਨਾਹੀ ॥” (ਅੰਗ ੪੧੭)
ਅਜਿਹਾ ਦਰਦ ਭਰਿਆ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਪਾਸ ਨਿਹੋਰੇ ਭਰੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ:
ਆਪੈ ਦੋਸੁ ਨ ਦੇਈ ਕਰਤਾ ਜਮੁ ਕਰਿ ਮੁਗਲੁ ਚੜਾਇਆ ॥
ਏਤੀ ਮਾਰ ਪਈ ਕਰਲਾਣੇ ਤੈਂ ਕੀ ਦਰਦੁ ਨ ਆਇਆ ॥
ਕਰਤਾ ਤੂੰ ਸਭਨਾ ਕਾ ਸੋਈ ॥ (ਅੰਗ ੩੬੦)
ਖੁਰਾਸਾਨ ਖਸਮਾਨਾ ਕੀਆ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੁ ਡਰਾਇਆ ॥
ਆਪੈ ਦੋਸੁ ਨ ਦੇਈ ਕਰਤਾ ਜਮੁ ਕਰਿ ਮੁਗਲੁ ਚੜਾਇਆ ॥
ਏਤੀ ਮਾਰ ਪਈ ਕਰਲਾਣੇ ਤੈਂ ਕੀ ਦਰਦੁ ਨ ਆਇਆ ॥” (ਅੰਗ ੩੬੦)
ਬੰਦੀਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਚੱਕੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕੌਤਕ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਵੰਗਾਰ
ਸੈਦਪੁਰ ਦੇ ਢਿੱਲੜ ਸੈਨਿਕ ਬਾਬਰ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਅਤੇ ਬਾਬਰ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਖ਼ੂਬ ਲੁੱਟਿਆ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸਤ ਭੰਗ ਕੀਤੇ, ਘਰ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਬਚੇ-ਖੁਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ, ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਵੀ ਬੰਦੀ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਬਾਬਰ ਦੀ ਸੈਨਾ ਵੱਲੋਂ ਲੁੱਟ ਦਾ ਸਮਾਨ ਢੋਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚੱਕੀਆਂ ਚਲਾ ਕੇ ਆਟਾ ਪੀਸਣਾ ਸੀ। ਬੰਦੀਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਰਦਾਨਿਆਂ ਰਬਾਬ ਛੇੜ ਬਾਣੀ ਆਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਅਲਾਹੀ ਸ਼ਬਦ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ:
ਸੋਹਾਗਣੀ ਕਿਆ ਕਰਮੁ ਕਮਾਇਆ ॥
ਪੂਰਬਿ ਲਿਖਿਆ ਫਲੁ ਪਾਇਆ ॥
ਨਦਰਿ ਕਰੇ ਕੈ ਆਪਣੀ ਆਪੇ ਲਏ ਮਿਲਾਇ ਜੀਉ ॥੮॥
ਹੁਕਮੁ ਜਿਨਾ ਨੇ ਮਨਾਇਆ ॥ ਤਿਨ ਅੰਤਰਿ ਸਬਦੁ ਵਸਾਇਆ ॥
ਸਹੀਆ ਸੇ ਸੋਹਾਗਣੀ ਜਿਨ ਸਹ ਨਾਲਿ ਪਿਆਰੁ ਜੀਉ ॥੯॥
ਜਿਨਾ ਭਾਣੇ ਕਾ ਰਸੁ ਆਇਆ ॥ ਤਿਨ ਵਿਚਹੁ ਭਰਮੁ ਚੁਕਾਇਆ ॥
ਨਾਨਕ ਸਤਿਗੁਰੁ ਐਸਾ ਜਾਣੀਐ ਜੋ ਸਭਸੈ ਲਏ ਮਿਲਾਇ ਜੀਉ ॥੧੦॥” (ਅੰਗ ੭੨)
ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕੀਰਤਨ ਦੁਆਰਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ, ਸਾਰੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਮੌਤ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਡਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਗੁਣ-ਗੁਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਚੱਕੀਆਂ ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ (ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚੱਕੀ ਸਾਹਿਬ, ਸੈਦਪੁਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ)। ਇਹ ਅਲੌਕਿਕ ਗੁਣਗਾਣ ਸੁਣ ਕੇ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਬਾਬਰ ਦੇ ਸੰਤਰੀ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਲੈ ਆਏ ਕਿ ਇੱਕ ਮਸਤਾਨਾ ਫ਼ਕੀਰ ਹੈ ਜੋ ਦੁਖਦਾਈ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਮਧੁਰ ਸੰਗੀਤ ਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਧਿਕਾਰੀ ਭੈ-ਭੀਤ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਕਿਤੇ ਇਹ ਰੱਬੀ ਫ਼ਕੀਰ ਕੋਈ ਸਰਾਪ ਹੀ ਨਾ ਦੇ ਦੇਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਮੀਰ ਬਾਬਰ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ।
ਸੂਚਨਾ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਬਾਬਰ ਮੀਰ ਆਪ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਫ਼ਕੀਰ ਨੂੰ ਕਾਬਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਚਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਾਨਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਰ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਝੱਟ ਸਮਝ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਖ਼ੂਨ-ਖ਼ਰਾਬੇ ਦੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਣ ਲੱਗਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਗਲਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਇਆ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ: “ਐ ਬਾਬਰ ਤੂੰ ਖੁਰਾਸਾਨੀ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਦੇ ਹੋਏ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਬਾਬਰ ਤੂੰ ਜਾਬਰ ਹੈਂ, ਜ਼ੁਲਮੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਤ ਭੰਗ ਕਰਵਾਏ ਹਨ। ਅੱਲਾ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ।“ ਇਸ ਕੌੜੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਬਾਬਰ ਮੀਰ ਦਾ ਸਿਰ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਝੁਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਅਪਰਾਧ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੇ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਾਸਕ ਮਾਸੂਮ ਪਰਜਾ ਉੱਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੇ ਚਿਰ ਸਥਾਈ ਰਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਦਇਆਵਾਨ ਬਣ ਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਆਂ ਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਤੱਕੜੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਸੁਖੀ ਰੱਖੋ।
ਬਾਬਰ ਨੇ ਝੱਟ-ਪੱਟ ਗੁਰੂਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹੇ ਤੇ ਕਸਮ ਚੁੱਕੀ ਕਿ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਕਦੀ ਵੀ ਮੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸੈਨਿਕ ਆਮ ਜਨਤਾ ‘ਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੇ, ਅਤੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਅਮਨ ਬਹਾਲ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਸੈਦਪੁਰ ਤੋਂ ‘ਅਮਨ ਆਬਾਦ’ ਰੱਖ ਦੇਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲੱਗੇ। ਉਪਰੰਤ ਜਦੋਂ ਬਾਬਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹਾਂ, ਕੁਝ ਮੰਗ ਲਵੋ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅੱਗੋਂ ਠੋਕਵਾਂ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਸੁਣ ਬਾਬਰ ਮੀਰ, ਤੁਮ ਤੇ ਮਾਂਗੇ ਸੋ ਅਹਿਮਕ ਫ਼ਕੀਰ।“ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਢਾਰਸ ਦੇਣੀ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬਾਬਰ ਆਪਣੇ ਦਿੱਤੇ ਵਚਨ ਮੁਤਾਬਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੇਰਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਨਵਾਂ ਨਗਰ ਵਸਾ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ੇਰਗੜ੍ਹ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼ੇਰਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਜਰਨੈਲ ਇਮਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਇਮਨਾਆਬਾਦ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਸੈਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਰੋੜਾਂ-ਕੰਕਰਾਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਛਚਾਤਾਪ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰਨ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ (ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵੀ “ਰੇਤੁ ਅਕੁ ਆਹਾਰੁ ਕਰਿ ਰੋੜਾ ਕੀ ਗੁਰ ਕਰੀ ਵਿਛਾਈ“ ਕਹਿ ਕੇ ਕੀਤਾ ਹੈ), ਉਸ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਸੰਨ ਸਤਾਰਾਂ ਸੌ ਸਤਾਸੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰੋੜੀ ਸਾਹਿਬ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਦੀ ਖੂਹੀ ਦੀ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ।
ਰਾਏ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ (ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ) ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ
ਸੈਦਪੁਰ/ਏਮਨਾਬਾਦ ਤੋਂ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਚੱਲ ਕੇ ਕੌਮੋਕੇ, ਡੇਰਾ ਸੌਂਧੀਆਂ, ਜੋਗੀਵਾਲਾ, ਲੱਧੇਕੇ, ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ, ਭਿੱਖੀ ਆਦਿ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲਾਹੀ ਬਚਨ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੰਗਤ ਸਮੇਤ ਆਪਣੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਰਾਏ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ (ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ) ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ (ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ) ਹੁਣ ਬਿਰਧ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਥਾਈ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਹੜਾ ਨਵਾਂ ਨਗਰ (ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ) ਵਸਾਉਣਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੋਤਿਆਂ (ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਜੀ) ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣਾ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬੇਟਾ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਥੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਲਵੋ, ਜਿਸ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੁਝ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਜੀ ਕੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨਾਲ ਪੱਖੋ ਕੇ ਰੰਧਾਵੇ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਵਨ ਨਗਰੀ ਵਸਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ “ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ ਅਤੇ ਵੰਡ ਛਕੋ“ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਇਆ।
ਚੌਥੀ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਸਦੀਵੀ ਪੈਗ਼ਾਮ
ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਚੌਥੀ ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਇਹ ਪੰਜਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਭਾਗ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਸੇਧ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚਾ ਧਰਮ ਹੱਠ-ਯੋਗ ਜਾਂ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗ੍ਰਿਸਤ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹਰ ਸੁਆਸ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਖੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਸਮਝਾਉਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੈਦਪੁਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਇਨਸਾਫ਼ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਤੱਕ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਮੁੱਚੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਅਮਨ, ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਅਤੇ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਮਲੀ ਮਿਸਾਲ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਵਨ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ।






