ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ
ਜਗਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਾਸੀਆਂ ਸਮੁੱਚੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸੱਚ ਦੇ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਤੋਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਅਭਿਆਨ ਸਨ। ਚੌਥੀ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਪਰਤੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਉਣ ਲਈ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਵਨ ਨਗਰੀ ਵਸਾਉਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਲੜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਤਲਵੰਡੀ ਤੋਂ ਪੱਖੋਕੇ ਰੰਧਾਵੇ ਤੱਕ ਦੇ ਸਫ਼ਰ, ਪਿੰਡ ਦੋਦੇ, ਠੱਟੀ ਸੋਹਲ, ਕੱਥੂਨੰਗਲ ਅਤੇ ਘੁਮਾਣ ਵਿਖੇ ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ ਤੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗੇ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਨ ਪੰਦਰਾਂ ਸੌ ਬਾਈ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਨਗਰ ਦੀ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡਣ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਹੱਥੀਂ ਖੇਤੀ ਕਰਕੇ ‘ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਵੰਡ ਛਕੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ‘ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਸਾਧੂ ਦੇ ਭਰਮ ਦੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਚੱਲ ਬਟਾਲਾ ਵਿਖੇ ਜੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਏ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪਿੰਡ ਦੋਦੇ, ਠੱਟੀ ਸੋਹਲ, ਕੱਥੂਨੰਗਲ ਅਤੇ ਘੁਮਾਣ ਵਿਖੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪੜਾਅ
ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਤਲਵੰਡੀ ਤੋਂ ਪੱਖੋਕੇ ਰੰਧਾਵੇ ਨੂੰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਅਜੋਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪਿੰਡ ਰਾਜਾਂਜੰਗ (ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚੁਖੰਡੀ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ), ਰਾਮਥੰਮਨ (ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਾ ਮਸੇਰ ਦਾ ਪਿੰਡ) ਤੇ ਜਾਹਮਨ ਵਿਚਦੀ ਦੋ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਚੱਲ ਕੇ ‘ਪਿੰਡ ਚਾਹਲ‘ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹੋਏ ਖਾਲੜਾ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਪਹਿਲੀ, ਖਾਲੜਾ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਦੋਦੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਆ ਬਿਰਾਜੇ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਨਣ ਲੱਗੇ। ਨੇੜੇ ਹੀ ਦੋਦਾ ਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਝੌਂਪੜੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੋਦੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਨ ਆਉਂਦੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵਾਸਤੇ ਦੁੱਧ ਵੀ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਅਨਿੰਨ ਸੇਵਕ ਬਣ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉੱਥੋਂ ਤੁਰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ ਕਿ “ਦੁੱਧੀਂ ਪੁੱਤੀਂ ਫਲੋ“। ਭਾਈ ਦੋਦਾ ਗੁਰੂ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਅਲਾਹੀ ਬਚਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਔਲਾਦ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਇਤਨਾ ਵਧ ਗਿਆ ਕਿ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ‘ਦੋਦੇ‘ ਨਾਮ ਦਾ ਨਗਰ ਵੱਸ ਗਿਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੰਗਤ ਸਮੇਤ ਨਾਰਲੀ, ਸੁਰਸਿੰਘ, ਮੂਸੇ, ਗੱਗੋ ਬੂਹਾ, ਪੰਜਵੜ ਆਦਿ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲਾਹੀ ਬਚਨ ਕਰਦਿਆਂ ਅਜੋਕੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸਤਾਈ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪਿੰਡ ਠੱਟੀ ਸੋਹਲ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਜੋ ਕਿ ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ (ਸੰਨ ਚੌਦਾਂ ਸੌ ਤੋਂ ਚੌਦਾਂ ਸੌ ਨੱਬੇ) ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਦਿਨ ਅਲਾਹੀ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ ਦੀ ਰੱਬੀ ਬਾਣੀ ਆਪਣੀ ਪੋਥੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਕੱਥੂਨੰਗਲ ਵੱਲ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਪਏ।
ਕੱਥੂਨੰਗਲ (ਪੰਜਾਬ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠ ਕੇ ਅਲਾਹੀ ਕੀਰਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਇੱਕ ਬਾਰਾਂ ਕੁ ਸਾਲ ਦਾ ਬਾਲਕ, ਜੋ ਪਸ਼ੂ ਚਰਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਆ ਬੈਠਾ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਸਰਵਣ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਦਾ ਭਰਿਆ ਗੜਵਾ ਭੇਟ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਬੂੜਾ ਦੱਸਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਭਗਤੀ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅਸੀਸ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹੋ, ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਬੇਟਾ, ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਤਾਂ ਬਾਲਕ ਬੂੜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੇ ਗੁਰੂ ਜੀ! ਮੈਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਡਰ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਲੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਤ ਦਾ ਕੀ ਭਰੋਸਾ ਕਦੋਂ ਆ ਜਾਵੇ; ਅਸਾਂ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਫ਼ਸਲਾਂ ਬੀਜੀਆਂ, ਧਾੜਵੀ ਆਏ ਤੇ ਉਹ ਪੱਕੀ ਫ਼ਸਲ ਵੱਢ ਕੇ ਨਾਲ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਗੀ ਹੋਈ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਘੋੜਿਆਂ ਨੇ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤਾ ਸਭ ਕੁਝ ਬਰਬਾਦ ਕਰਕੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਬ ਵੀ ਛੋਟਾ-ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਜਦੋਂ ਮਰਜ਼ੀ ਆਵੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸੂਝ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬੂੜੇ ਨੇ ਵਚਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਕੋਲ ਜ਼ਰੂਰ ਆਵਾਂਗਾ।
ਕੱਥੂਨੰਗਲ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੰਗਤ ਸਮੇਤ ਖੈਰ, ਦਿਨਕੇ, ਠਾਠਗੜ੍ਹ, ਕੋਟਲੀ ਚੋਗਾਵਾਂ, ਅਜਨਾਲਾ, ਸ਼ਾਹਪੁਰ, ਧਾਰੋਵਾਲੀ ਆਦਿ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲਾਹੀ ਬਚਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਘੁਮਾਣ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਵੀਹ ਸਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸਤਿਸੰਗ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਭਗਤ ਜੀ ਦਾ ਦੇਹੁਰਾ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ, ਘੁਮਾਣ) ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਰਹੇ, ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਅਲਾਹੀ ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਹਾਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਤ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਆਪਣੀ ਪੋਥੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰ ਲਈ।
ਪੱਖੋਕੇ ਰੰਧਾਵੇ ਵਿਖੇ ‘ਗਾਡੀ ਰਾਹ‘ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਨਗਰ ਵਸਾਉਣਾ (ਸੰਨ 1522 ਈਸਵੀ)
ਘੁਮਾਣ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੰਗਤ ਸਮੇਤ ਅੱਠ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੁਰ ਕੇ ਪੱਖੋਕੇ ਰੰਧਾਵੇ ਆ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਅਜਿਤੇ ਰੰਧਾਵੇ ਸਮੇਤ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਭਰਵਾਂ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਸ-ਸਹੁਰੇ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਰਨ ਸਪਰਸ਼ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਬੜੇ ਹੀ ਚਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ। ਵਿਚਾਰ ਗੋਸ਼ਟੀ ਵੇਲੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਇਸ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਾਰਥਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ “ਧਰਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮਾ ਭਗਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ। ਗ੍ਰਿਸਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰੀ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਮਨ ਪ੍ਰਭੂ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ‘ਸਹਿਜ ਯੋਗ‘ ਦੀ ਵਿਧੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ‘ਗਾਡੀ ਰਾਹ‘ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।“ (ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਚੇ ਰਸਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦੋ ਪਹੀਆਂ ਵਾਲੀ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸਵਾਰੀ ਅਰਥਾਤ ਗੱਡਾ ਚੱਲਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੋ ਬਲਦ ਜਾਂ ਝੋਟੇ ਖਿੱਚਦੇ ਸਨ; ਜਿਸ ਸੁਖਾਵੇਂ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਉਹ ਗੱਡਾ ਚੱਲਦਾ ਸੀ, ਉਸੇ ‘ਗਾਡੀ ਰਾਹ’ ‘ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਸਹਿਜੇ-ਸਹਿਜੇ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਸਨ)।
ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੱਖੋਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਅਜਿਤੇ ਰੰਧਾਵੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਰਾਵੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ, ਪਿੰਡੋਂ ਬਾਹਰ ਇਕਲਵਾਂਝੇ ਇੱਕ ਖੂਹ ਦੁਆਲੇ ਲੱਗੇ ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠ ਬੈਠ ਕੇ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਅਲਾਹੀ ਕੀਰਤਨ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ। ਚੌਥੀ ਉਦਾਸੀ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਸੇ ਖੂਹ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਕਰਤੇ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਲਾਹ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉੱਥੇ ਸੰਗਤ ਜੁੜਨ ਲੱਗੀ, ਜਿੱਥੇ ਅਜਿਤੇ ਰੰਧਾਵੇ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਦਿਆ ਕਰਦਾ। ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਪਿੰਡ ਦੋਦੇ ਦੇ ਦੋ ਸਕੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਪਿਆਰ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿਆਰ ਵਾਲੀ ਭੂਮੀ ‘ਤੇ ਹੀ ਨਵਾਂ ਨਗਰ ਵਸਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਆਸ਼ੇ ਨੂੰ ਭਾਂਪਦਿਆਂ ਅਜਿਤੇ ਰੰਧਾਵੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਹੁਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਾਬਾ ਮੂਲਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਨਵਾਂ ਨਗਰ ਵਸਾਉਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਪ੍ਰਗਨੇ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਨੇ ਵੀ ਸੌ ਏਕੜ ਭੋਇੰ ਨਵਾਂ ਨਗਰ ਵਸਾਉਣ ਲਈ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਇਸ ਰਮਣੀਕ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੰਨ ਪੰਦਰਾਂ ਸੌ ਬਾਈ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨਵੇਂ ਪਿੰਡ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਮੋੜ੍ਹੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਦੇ ਸਾਹਵੇਂ ਗੱਡਵਾਈ। ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡਵਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਸੱਦੀ ਗਈ ਸੰਗਤ ਦਾ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਹੋਇਆ, ਅਲਾਹੀ ਕੀਰਤਨ ਉਪਰੰਤ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਵਰਤਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਿਠਾਈਆਂ ਵੀ ਵੰਡੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਨਵੇਂ ਵਸਾਏ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਅਠਾਰਾਂ ਕੁ ਸਾਲ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਲਾਹੀ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਬਚਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਨਿਹਾਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਵੀ ਪਾਵਨ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਹੈ:
“ਸਿਮਰਿ ਸਿਮਰਿ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭੂ ਕਾਰਜ ਭਏ ਰਾਸਿ ॥
ਕਰਤਾਰ ਪੁਰਿ ਕਰਤਾ ਵਸੈ ਸੰਤਨ ਕੈ ਪਾਸਿ ॥” (ਅੰਗ ੮੧੬)
ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਨਿੱਤ ਦਾ ਕਾਰ–ਵਿਹਾਰ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਫੇਰੀ
ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉੱਠ ਕੇ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ। ਸੰਗਤ ਦੇ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਅਲਾਹੀ ਕੀਰਤਨ ਆਰੰਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਪਾਣੀ ਛਕਣ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਆਪ ਵੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ, ਹਲ ਵਾਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਟਿੰਡਾਂ ਵਾਲੇ ਖੂਹ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਲਗਾਉਂਦੇ। ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਸਤਿਸੰਗ ਹੁੰਦਾ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਸ਼ੰਕੇ ਨਿਵਿਰਤ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਖੇਤੀ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਾਰੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਕੇ ਲੰਗਰ ਛਕਾਇਆ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅਲਾਹੀ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ‘ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਵੰਡ ਛਕੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ‘ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ‘ਪਹਿਲੇ ਪੰਗਤ ਪਾਛੇ ਸੰਗਤ‘ ਦੀ ਰੀਤ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਜੋ ਅੱਜ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।
ਕੱਥੂਨੰਗਲ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬੂੜਾ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਜੀ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਬੁਢਿਆਂ ਵਾਂਗ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਬੂੜੇ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਬੁੱਢਾ ਆਖਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਅਣਥੱਕ ਸੇਵਾ ਤੇ ਸਿਆਣਪ ਭਰੇ ਬੋਲਾਂ ਸਦਕਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੂੜੇ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਆਖ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਘਰ ਬਣ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲਖਮੀ ਚੰਦ ਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਤਲਵੰਡੀ ਭੇਜ ਕੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਸਤਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਲੈ ਆਂਦਾ।
ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਨਗਰ ਨੂੰ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਅੱਸੀ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਚੱਲ ਕੇ ਨਾਰੋਵਾਲ, ਮੌਜੋਕ, ਕੋਟਲੀ ਬਹਿਰਾਮਖਾਂ, ਪਸਰੂਰ, ਗੁਨਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਅਲਾਹੀ ਬਚਨ ਕਰਦਿਆਂ ਸਿਆਲਕੋਟ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਭਾ ਬੁਲਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਜਾ ਕੇ ਵਸਣ ਲਈ ਮੁਫ਼ਤ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇਣ ਦਾ ਬਚਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਵਸਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿਖੇ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਮੂਲਚੰਦ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਦ ਭੇਜਿਆ, ਪਰ ਮੂਲਚੰਦ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਇਸ ਡਰੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਫਿਰ ਸੰਤਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਮੂਲਚੰਦ ਨੂੰ ਛੁਪ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਝੂਠ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਘਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੂਲਚੰਦ ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਕੱਚੇ ਕੋਠੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਲੁਕਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਲੱਕੜ ਬਾਲਣ ਤੇ ਪਾਥੀਆਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਛੁਪ ਕੇ ਬੈਠੇ ਸੱਪ ਨੇ ਮੂਲਚੰਦ ਨੂੰ ਡੱਸ ਲਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਆ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਰਤਾਰ ਭਲੀ ਕਰੇਗਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਅਲਾਹੀ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ:
“ਨਾਲਿ ਕਿਰਾੜਾ ਦੋਸਤੀ ਕੂੜੈ ਕੂੜੀ ਪਾਇ ॥
ਮਰਣੁ ਨ ਜਾਪੈ ਮੂਲਿਆ ਆਵੈ ਕਿਤੈ ਥਾਇ ॥੨੧॥
ਗਿਆਨ ਹੀਣੰ ਅਗਿਆਨ ਪੂਜਾ ॥ ਅੰਧ ਵਰਤਾਵਾ ਭਾਉ ਦੂਜਾ ॥੨੨॥
ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਗਿਆਨੁ ਧਰਮ ਬਿਨੁ ਧਿਆਨੁ ॥
ਸਚ ਬਿਨੁ ਸਾਖੀ ਮੂਲੋ ਨ ਬਾਕੀ ॥੨੩॥
ਮਾਣੂ ਘਲੇ ਉਠੀ ਚਲੈ ॥ ਸਾਦੁ ਨਾਹੀ ਇਵੇਹੀ ਗਲੈ ॥੨੪॥” (ਅੰਗ ੧੪੧੨)
ਵੈਸ਼ਨਵ ਸਾਧੂ ਦਾ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਅਸਲ ਸੰਕਲਪ
ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਇੱਕ ਵੈਸ਼ਨਵ ਸਾਧੂ ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਲੰਗਰ ਨਾ ਛਕਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਪੂਰੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਠੀਕ ਹੈ, ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਚੌਂਕਾ ਬਣਾ ਲੈ ਫਿਰ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸੁੱਕਾ ਰਾਸ਼ਨ ਲੈ ਲੈਣਾ। ਉਹ ਜਿਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪੁੱਟਦਾ ਉੱਥੋਂ ਹੱਡੀਆਂ ਹੀ ਨਿਕਲਦੀਆਂ; ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭੁੱਖਾ-ਪਿਆਸਾ, ਥੱਕਿਆ-ਹਾਰਿਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਭੋਜਨ ਛਕਾਓ ਜੀ, ਜਿਸ ਉਪਰੰਤ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਲੰਗਰ ਛਕਾਇਆ। ਲੰਗਰ ਛਕਣ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਆਧਾਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਪਾਖੰਡ ਕਰਨਾ ਆਪਣੇ ਲਈ ਝੰਜਟ ਮੁੱਲ ਲੈਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਆਟਾ, ਪਾਣੀ, ਨਮਕ ਅਤੇ ਘਿਉ ਆਦਿ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਅੱਗ ‘ਤੇ ਪਕਾਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕ ਪ੍ਰਭੂ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹਨ ਬੇਸ਼ਕ ਉਹ ਲੱਖ ਵਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਤੇ ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਧੋਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਏ ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਅਲਾਹੀ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ:
“ਸੂਚੇ ਏਹਿ ਨ ਆਖੀਅਹਿ ਬਹਨਿ ਜਿ ਪਿੰਡਾ ਧੋਇ ॥
ਸੂਚੇ ਸੇਈ ਨਾਨਕਾ ਜਿਨ ਮਨਿ ਵਸਿਆ ਸੋਇ ॥੨॥” (ਅੰਗ ੪੭੨)
“ਪਹਿਲਾ ਸੁਚਾ ਆਪਿ ਹੋਇ ਸੁਚੈ ਬੈਠਾ ਆਇ ॥
ਸੁਚੇ ਅਗੈ ਰਖਿਓਨੁ ਕੋਇ ਨ ਭਿਟਿਓ ਜਾਇ ॥
ਸੁਚਾ ਹੋਇ ਕੈ ਜੇਵਿਆ ਲਗਾ ਪੜਣਿ ਸਲੋਕੁ ॥
ਕੁਹਥੀ ਜਾਈ ਸਟਿਆ ਕਿਸੁ ਏਹੁ ਲਗਾ ਦੋਖੁ ॥
ਅੰਨੁ ਦੇਵਤਾ ਪਾਣੀ ਦੇਵਤਾ ਬੈਸੰਤਰੁ ਦੇਵਤਾ ਲੂਣੁ ਪੰਜਵਾ ਪਾਇਆ ਘਿਰਤੁ ॥
ਤਾ ਹੋਆ ਪਾਕੁ ਪਵਿਤੁ ॥” (ਅੰਗ ੪੭੩)
ਇਹ ਅਲਾਹੀ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਧੂ ਬਾਬਾ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਇਸ਼ਟ ਮੰਨ ਲਿਆ। (ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਨਗਰ ਦੋ ਵਾਰ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ; ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੁ ਅਸਥਾਨ ਰਾਵੀ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਬਚੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਾਵੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ‘ਤੇ ਬਚਿਆ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਅਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਲਖਮੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਬੰਧੀ ਅਦੁੱਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਨਗਰ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੀ ਮੋੜ੍ਹੀ ਗੱਡੀ, ਉੱਥੇ ਬਾਬਾ ਲਖਮੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਬਾਬਾ ਮਿਹਰਚੰਦ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਮਾਣਕਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਅਣਥੱਕ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨਗਰ ਨੂੰ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦੇ ਕੇ ਕੰਧ ਕਰਵਾ ਕੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਦੁਆਰ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਲਈ ਰੱਖੇ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਨਗਰ ਬੇਦੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਨਗਰ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦੂ ਲਾਲ ਦਖਨੀ ਰਾਜ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦਾ ਵਜ਼ੀਰ ਸੀ, ਨੇ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ; ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਗੁੰਬਦ ਉੱਪਰ ਸੋਨਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਦੋ ਲੱਖ ਸਤਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਨਾ ਜਗੀਰ ਵੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਲਗਵਾਈ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਅਜੋਕਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੋ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ‘ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ, ਪਹਿਲੇ ਭਵਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਪੈਂਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਛੇ ਸੌ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਕੇ ਕਰਵਾਈ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੱਤਰ ਘੁਮਾਓ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਲਗਵਾਈ।)
ਅਚੱਲ ਬਟਾਲਾ ਵਿਖੇ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦੇ ਮੇਲੇ ‘ਤੇ ਜੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸੰਵਾਦ
ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪੱਚੀ ਮੀਲ (ਚਾਲੀ ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਦੂਰ ਅਚੱਲ ਬਟਾਲਾ ਵਿਖੇ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦੇ ਮੇਲੇ ‘ਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਜੋਗੀ ਨਾਥ ਆਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਸਨ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਅਲਾਹੀ ਸਤਿਸੰਗ, ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਟੋਲਾ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਖੇਲ ਤਮਾਸ਼ੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ਜੋਗੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਸਤਿਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜੋਗੀਆਂ ਨੇ ਈਰਖਾ ਵੱਸ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰਨ ਦੀ ਠਾਣੀ ਅਤੇ ਖੇਲ ਤਮਾਸ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮਾਇਆ ਵਾਲਾ ਲੋਟਾ (ਭਾਂਡਾ) ਚੁਰਾ ਕੇ ਲੁਕਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਕਿ ਤਮਾਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲੋਟਾ ਲੁਭਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿਣਗੇ ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲੱਭ ਨਹੀਂ ਸਕਣਗੇ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਹੇਠੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਰੰਤੂ ਤਮਾਸ਼ੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਸਤਾਨੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੋਗੀਆਂ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੋਟਾ ਲੁਭਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
ਫਿਰ ਜੋਗੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਵਾਲਾ ਭੇਸ ਛੱਡ ਕੇ ਹੁਣ ਦੁਨੀਆਂਦਾਰੀ ਵਾਲਾ ਵੇਸ ਕਿਉਂ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਕਬੀਲਦਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਵਰਤਾਰਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੋਭਦਾ, ਅਤੇ ਜੋਗੀ ਭੰਗਰ ਨਾਥ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਫਟੇ ਹੋਏ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਰਿੜਕਣ ਨਾਲ ਮੱਖਣ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੜੇ ਠੋਕਵੇਂ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਭੰਗਰ ਨਾਥ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਤੂੰ ਕੁਚੱਜੀ ਮਾਂ ਦੀ ਕੁੱਖ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੱਖਣ ਵਿਰੋਲਣਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਸੰਨਿਆਸ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਵੀ ਗ੍ਰਿਸਤੀਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਮੰਗ–ਮੰਗ ਕੇ ਖਾਂਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈਂ।“ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸੱਤੀਂ ਕੱਪੜੀਂ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਦਿਖਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਇੱਕ ਜੋਗੀ ਨੇ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ, ਦੂਜੇ ਨੇ ਫਨੀਅਰ ਨਾਗ ਬਣ ਕੇ ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰੰਤੂ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਸਤਰ-ਸ਼ਸਤਰ ਦਾ ਅਸਰ ਨਾ ਹੋਇਆ।
ਜਦੋਂ ਜੋਗੀ ਭੰਗਰ ਨਾਥ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਉਕਸਾਇਆ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਮਦਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਜੋ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜੋਗੀ ਹੋ ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖੋ, ਕਿਸੇ ਸੰਸਾਰਕ ਵਸਤੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭੂ ਸਹਿਜ ਵਿੱਚ ਦੇਵੇ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਸਬਰ-ਸੰਤੋਖ ਕਰਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਿਆ ਕਰੋ ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਲੈਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਦੁਰਉਪਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਇਹ ਕੌੜਾ ਸੱਚ ਸੁਣ ਕੇ ਜੋਗੀ ਬੌਂਖਲਾ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ:
“ਹਾਥ ਕਮੰਡਲੁ ਕਾਪੜੀਆ ਮਨਿ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਉਪਜੀ ਭਾਰੀ ॥ ਇਸਤ੍ਰੀ ਤਜਿ ਕਰਿ ਕਾਮਿ ਵਿਆਪਿਆ ਚਿਤੁ ਲਾਇਆ ਪਰ ਨਾਰੀ ॥ ਸਿਖ ਕਰੇ ਕਰਿ ਸਬਦੁ ਨ ਚੀਨੈ ਲੰਪਟੁ ਹੋਇ ਬਾਜਾਰੀ ॥ ਅੰਤਰਿ ਬਿਖੁ ਬਾਹਰਿ ਨਿਰਭਰਾਤੀ ਤਾ ਜਮੁ ਕਰੇ ਖੁਆਰੀ ॥੬॥ ਸੋ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜੋ ਸਤਿਗੁਰੁ ਸੇਵੇ ਵਿਚਹੁ ਆਪੁ ਗਵਾਏ ॥ ਛਾਦਨ ਭੋਜਨ ਕੀ ਆਸ ਨ ਕਰਈ ਅਚਿੰਤੁ ਮਿਲੈ ਸੋ ਪਾਏ ॥ ਬਕੈ ਨ ਬੋਲੈ ਖਿਮਾ ਧਨੁ ਸੰਗ੍ਰਹੈ ਤਾਮਸੁ ਨਾਮਿ ਜਲਾਏ ॥ ਧਨੁ ਗਿਰਹੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜੋਗੀ ਜਿ ਹਰਿ ਚਰਣੀ ਚਿਤੁ ਲਾਏ ॥੭॥” (ਅੰਗ ੧੦੧੩)
ਇਸ ਅਲਾਹੀ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਦੇ ਅਤੇ ਘੋਖਦੇ ਹੋਏ ਜੋਗੀ ਪੁਕਾਰ ਉੱਠੇ ਕਿ ਨਾਨਕ ਜੀ ਤੁਸੀਂ ਧੰਨ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਹੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਕੰਮ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇਸ ਕਲਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ ਹੋ। ਕੁਝ ਜੋਗੀ ਫਿਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਮਦਰਾ (ਸ਼ਰਾਬ) ਮੰਗਵਾਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਿਆਲਾ ਭਰ ਕੇ ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਝੂਠਾ ਨਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਮੈਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਰੂਪੀ ਸੱਚਾ ਨਸ਼ਾ ਪੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਦਾ ਖ਼ੁਮਾਰੀ ਚੜ੍ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਜੋਗੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਤੱਦ ਗੁਰੂਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਏ ਇਹ ਅਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ:
“ਗੁੜੁ ਕਰਿ ਗਿਆਨੁ ਧਿਆਨੁ ਕਰਿ ਧਾਵੈ ਕਰਿ ਕਰਣੀ ਕਸੁ ਪਾਈਐ ॥ ਭਾਠੀ ਭਵਨੁ ਪ੍ਰੇਮ ਕਾ ਪੋਚਾ ਇਤੁ ਰਸਿ ਅਮਿਉ ਚੁਆਈਐ ॥੧॥ ਬਾਬਾ ਮਨੁ ਮਤਵਾਰੋ ਨਾਮ ਰਸੁ ਪੀਵੈ ਸਹਜ ਰੰਗ ਰਚਿ ਰਹਿਆ ॥ ਅਹਿਨਿਸਿ ਬਨੀ ਪ੍ਰੇਮ ਲਿਵ ਲਾਗੀ ਸਬਦੁ ਅਨਾਹਦ ਗਹਿਆ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥” (ਅੰਗ ੩੬੦)
ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਭਾਵਅਰਥ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਰ ਨਾ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੱਤ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਬੋਲ ਉੱਠੇ: “ਧੰਨ ਨਾਨਕ ਤੇਰੀ ਵੱਡੀ ਕਮਾਈ”, ਜਿਸ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਉਂ ਕਲਮਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ:
“ਸਿਧਿ ਬੋਲਨਿ ਸੁਭ ਬਚਨਿ ਧਨੁ ਨਾਨਕ ਤੇਰੀ ਵਡੀ ਕਮਾਈ ॥ ਵਡਾ ਪੁਰਖੁ ਪਰਗਟਿਆ ਕਲਿਜੁਗਿ ਅੰਦਰਿ ਜੋਤਿ ਜਗਾਈ ॥” (ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਵਾਰ-੧)






